Hoe omgaan met online aangejaagde ordeverstoringen?

Via sociale media kunnen (des)informatie, geruchten en oproepen zich snel verspreiden en zij spelen een belangrijke rol bij openbare ordeverstoringen. Voor overheden roept dit de vraag op hoe zij hiermee moeten omgaan, zonder fundamentele rechten – zoals de vrijheid van meningsuiting en het demonstratierecht – uit het oog te verliezen. Het WODC liet daarom onderzoeken hoe een aantal andere Europese landen omgaat met deze online aangejaagde ordeverstoringen.

Het onderzoek is uitgevoerd door Onderzoeksbureau EMMA. Het laat zien dat openbare ordeverstoringen waarin sociale media een rol spelen, veel verschijningsvormen kennen. Ze verschillen in aanleiding, mobilisatie, verloop en impact. Het tegengaan van online aangejaagde ordeverstoringen vergt dan ook een zorgvuldig uitgebalanceerde combinatie van verschillende aanpakken. Die kunnen zich richten op preventie en weerbaarheid, regulering en toezicht, informatie en analyse of handhaving en repressie. Uit de analyse van buitenlandse aanpakken is een aantal lessen te trekken voor Nederland.

Typen aanpakken
Op basis van de analyse van een groot aantal aanpakken in Zweden, het Verenigd Koninkrijk, Ierland, Frankrijk en Duitsland onderscheiden de onderzoekers vier clusters:

1. Preventieve en maatschappelijke aanpakken die zich richten zich op het voorkomen van escalatie door versterking van weerbaarheid en focus op maatschappelijke dynamiek. Ze grijpen vroeg in en werken via netwerken van publieke en maatschappelijke actoren.
2. Regulerende en toezichthoudende aanpakken die zich richten op het stellen en handhaven van regels voor de online omgeving, met name voor platforms. Deze aanpakken worden ook steeds meer gekaderd in Europese wetgeving.
3. Informatie- en intelligencegerichte aanpakken die zich richten op het verkrijgen en duiden van informatie over online dynamiek, vaak vlak vóór of tijdens escalatie. Ze maken het mogelijk om patronen te herkennen, dreigingen te duiden en gericht te handelen.
4. Handhavings- en repressieve aanpakken die zich richten op het direct ingrijpen en sanctioneren van strafbaar gedrag. Ze zijn het meest zichtbaar en concreet, maar ook sterk afhankelijk van timing, bewijspositie en maatschappelijke acceptatie.

Lessen
De lessen wijzen op het belang van een gelaagde aanpak. De uitdaging ligt niet in het ontwikkelen van nieuwe bevoegdheden, maar in het vermogen om bestaande instrumenten in samenhang, proportioneel en lerend in te zetten.

Les 1. Online is onderdeel van openbare orde; de relevante vraag is niet óf online communicatie een rol speelt, maar hoe die rol eruitziet en welke gevolgen dat heeft voor het verloop van een incident.

Les 2. Stem de aanpak af op het type incident; hou rekening met aanleiding, mobilisatie, snelheid van escalatie en betrokken netwerken bij het kiezen van een combinatie van interventies, zowel voorafgaand aan als na afloop van een incident.

Les 3. Zorg voor een breed repertoire aan aanpakken van preventie, regulering, informatievergaring, samenwerking en handhaving, waarbij per situatie de juiste combinatie wordt gekozen.

Lees verder via wodc.nl

Meer leren van o.a. Henk Ferwerda, prof. dr. Jon Schilder, Laura Keesman, Wilco Berenschot en prof. dr. Michel Vols over verstoringen van de openbare orde? Kom naar de HCB-sessies ‘Ordeverstoorders in de openbare ruimte 2026’ bestaande uit 2 compacte online sessies met er tussen een live HCB Seminar. De reeks start op 7 oktober. Meer informatie en aanmelden via de website van het Haags Congres Bureau.

In de online editie van ons jaarlijkse HCB Seminar De Veilige Gemeente leert u van topsprekers hoe u met uw partners in veiligheid samenwerkt aan regie in de aanpak van polarisatie, radicalisering en extremisme. Met onder andere Stijn Sieckelinck, Elanie Rodermond, prof. dr. Marloes van Noorloos (Universiteit Leiden), prof. dr. Hans Boutellier (Vrije Universiteit Amsterdam) en Liesbeth van der Heide (Inspectie Justitie en Veiligheid). Lees verder over inschrijfmogelijkheden via de website van het Haags Congres Bureau.