Als het strafrecht oneerlijk uitpakt voor mensen in kwetsbare posities

Het strafrecht werkt soms sociale ongelijkheid in de hand. ‘Mensen aan de onderkant van de samenleving worden op allerlei manieren harder geraakt door het strafrecht’, zegt hoogleraar Marloes van Noorloos. ‘Dat moet anders.’

Van Noorloos is hoogleraar Straf- en strafprocesrecht bij het Instituut voor Strafrecht & Criminologie. In haar oratie ‘Strafrecht en sociale ongelijkheid’ op vrijdag 10 april zet ze uiteen hoe sociale ongelijkheid in het strafrecht tot uiting komt en wat we daaraan kunnen doen. ‘Mensen in achtergestelde sociaaleconomische posities worden vaker verdacht en vervolgd en zwaarder gestraft. Ze kunnen dan bovendien in een vicieuze cirkel terechtkomen en nog moeilijker uit situaties van armoede ontsnappen.’

Bedel- en buitenslaapverboden
Mensen die in armoede leven of dakloos zijn krijgen veel te maken met lokale buitenslaapverboden, bedelverboden of boetes voor wildpassen. Zulke boetes kunnen in strijd zijn met mensenrechten. ‘We zien dat de maatschappelijke kritiek op deze praktijken toeneemt. Gelukkig is hier inmiddels aandacht voor en heeft Leiden bijvoorbeeld besloten de bedel- en buitenslaapverboden af te schaffen.’

Ook andere boetes, zoals in het verkeer, raken mensen in zwakkere financiële posities harder dan anderen. Bovendien wordt op allerlei momenten in het strafrecht meegewogen of iemand bijvoorbeeld een stabiel inkomen of een woning heeft. ‘Daar zit wel een bepaalde logica achter, maar zo worden mensen die dat niet hebben, wel extra hard geraakt. En sociaaleconomische ongelijkheid leidt indirect ook weer tot ongelijkheid op grond van migratieachtergrond.’

Kritisch kijken naar regels, beleid en praktijk
Van Noorloos vindt dat er kritisch moet worden gekeken naar hoe neutraal geformuleerde regels toch ongelijk kunnen uitwerken op mensen die zich al in een kwetsbare positie bevinden. Dat dit nodig is, blijkt ook uit internationale mensenrechtenbepalingen. Ze denkt dat de rechter en de officier van justitie meer rekening kunnen houden met sociale ongelijkheden. Bijvoorbeeld in de strafmaat en bij de vraag of vervolging nodig is of dat beter naar alternatieven kan worden gezocht.

Ook wettelijke regels zijn van belang: zo kan draagkracht veel systematischer worden meegenomen door de hoogte van boetes te berekenen mede aan de hand van iemands financiële situatie.

Lees verder via universiteitleiden.nl

In de online editie van ons jaarlijkse HCB Seminar De Veilige Gemeente leert u van topsprekers hoe u met uw partners in veiligheid samenwerkt aan regie in de aanpak van polarisatie, radicalisering en extremisme. Met onder andere Marloes van Noorloos (Universiteit Leiden), Hans Boutellier (Vrije Universiteit Amsterdam) en Liesbeth van der Heide (Inspectie Justitie en Veiligheid). Lees verder over inschrijfmogelijkheden via de website van het Haags Congres Bureau.