Aanpassing wetten rond demonstratierecht niet nodig en niet effectief

Het Nederlandse demonstratierecht is uitgewerkt in de Wet openbare manifestaties en andere wet- en regelgeving. Het blijkt dat deze wetten voldoende ruimte bieden voor zowel de uitoefening van het demonstratierecht, als het beperken van demonstraties waar dat noodzakelijk is gelet op andere rechten, vrijheden en belangen. Ingrijpend aanpassen van de wet is niet alleen onnodig, maar ook weinig doeltreffend. Wel worden enkele knelpunten in de praktijk gesignaleerd, die deels kunnen worden ondervangen met kleinere wetsaanpassingen. In het rapport staan daarvoor verschillende aanbevelingen en aandachtspunten.

Op verzoek van de Tweede Kamer is onderzoek gedaan naar het wettelijk kader en het handelingsperspectief inzake het demonstratierecht in Nederland. De onderzoekers analyseerden onder andere (inter)nationale wet- en regelgeving, rechtspraak en literatuur. Ook spraken zij met 42 betrokkenen, zoals burgemeesters, medewerkers van politie en OM, advocaten en organisatoren van demonstraties. Gekeken werd naar de praktijk in generieke zin, en naar enkele demonstratietypen in het bijzonder. Het gaat daarbij met name om:

• demonstraties waarbij bewust de grenzen van de wet worden overschreden (bijvoorbeeld blokkadeacties) en
• demonstraties waarbij andere fundamentele rechten in het gedrang kunnen komen (zoals bij abortusklinieken).

Het onderzoek werd uitgevoerd door een samenwerkingsverband van de Rijksuniversiteit Groningen, Pro Facto, Universiteit van Amsterdam en Tilburg University, in opdracht van het WODC.

Geen ingrijpende en/of generieke beperkingen opleggen
Alle geïnterviewden wijzen op het belang van het demonstratierecht. Uit een onderzoeksrapport van de Inspectie Justitie en Veiligheid uit mei 2025 blijkt dat bij 97% van de demonstraties geen incidenten voorkomen. De ondervraagden vinden dan ook dat de sterke focus in het politieke en maatschappelijke debat op de incidenten bijdraagt aan een vertekend beeld van demonstraties als inherent ontwrichtend of bedreigend. De meeste gesprekspartners geven aan dat zij aanpassingen van de wet niet nodig vinden. Zij benadrukken in dit onderzoek dat autoriteiten terughoudend moeten zijn met het aanpassen van het juridisch kader en het opleggen van beperkingen bij demonstraties. Uitgangspunt volgens hen zou het faciliteren en beschermen van demonstraties moeten zijn. De onderzoekers wijzen er daarbij op dat generieke beperkingen van demonstraties niet zijn toegestaan. Iedere demonstratie dient op zijn eigen merites te worden beoordeeld.

Wetgeving aanscherpen werkt mogelijk averechts
De ondervraagden vrezen dat verdergaande (wettelijke) beperkingen van het demonstratierecht weinig doeltreffend (of zelfs averechts) zullen werken. En dat dit meer inzet van de uitvoeringsinstanties vereist, terwijl uit het onderzoek blijkt dat de beschikbare capaciteit op dit moment al een pijnpunt is bij de regulering van demonstraties. De onderzoekers wijzen in dit verband naar landen als Engeland en Frankrijk, waar de afgelopen jaren de restrictieve en repressieve tendens ten aanzien van demonstraties leidt tot een negatief klimaat rondom de uitoefening van het demonstratierecht. Dit kan ertoe leiden dat vreedzame demonstranten ervan afzien om gebruik te maken van hun recht op vreedzaam demonstreren en het kan leiden tot verharding en ongenoegen.

Er zijn knelpunten, maar vooral in de praktijk
De onderzoekers zien wel knelpunten die zich voordoen bij demonstraties. Deze betreffen echter voornamelijk de uitvoeringspraktijk. Voorbeelden zijn:

• het niet aanmelden van een demonstratie, waardoor autoriteiten niet op tijd passende maatregelen kunnen nemen om de demonstratie mogelijk te maken;
• stroef of ontbrekend contact met organisatoren en demonstranten en
• capaciteitsproblematiek bij bijvoorbeeld de politie om een demonstratie in goede banen te leiden.

Lees verder via wodc.nl

Meer leren van o.a. Prof. dr. Jon Schilder, Henk Ferwerda, Laura Keesman, Wilco Berenschot en prof. dr. Michel Vols over verstoringen van de openbare orde? Kom naar de HCB-sessies ‘Ordeverstoorders in de openbare ruimte 2026’ bestaande uit 2 compacte online sessies met er tussen een live HCB Seminar. De reeks start op 7 oktober. Meer informatie en aanmelden via de website van het Haags Congres Bureau.