Faciliteren én handhaven: politie- ervaringen en de rol van interacties en beeldvorming bij demonstraties

Door Dr. L.D. Keesman, Assistant Professor Sociologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Laura Keesman is een van de sprekers tijdens de HCB-sessies ‘Ordeverstoorders in de openbare ruimte 2026’ bestaande uit 2 compacte online sessies met er tussen een live HCB Seminar. De reeks start op 7 oktober. Meer informatie en aanmelden via de website van het Haags Congres Bureau.

Keesman, L. (2025). Faciliteren én handhaven: politie- ervaringen en de rol van interacties en beeldvorming bij demonstraties. Justitiële Verkenningen, 51(2), 63-81. https://www.boomportaal.nl/tijdschrift/JV/JV_0167-5850_2025_051_002_005

Op 22 januari 2025 debatteerde de Tweede Kamer over het (inperken van het) demonstratierecht in Nederland.1 Aanleiding voor dit debat waren onder meer de recente blokkades van snelwegen, verstoringen van herdenkingen en demonstraties die escaleerden in wanordelijkheden en geweld. Ministers David van Weel (Ministerie van Justitie en Veiligheid) en Judith Uitermark (Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) schreven voorafgaand aan het debat in hun brief ‘Actuele dilemma’s over demonstreren’ dat ontwrichtende acties van een kleine groep demonstranten mogelijk het draagvlak voor demonstreren in Nederland eroderen.2 Zij wezen ook op de uitdagingen voor de politie voor het handhaven van de openbare orde, en voor het Openbaar Ministerie (OM) in het kader van opsporing en strafvervolging. Van Weel en Uitermark pleitten namens het kabinet voor een scherper onderscheid maken tussen ‘ordeverstorende acties’ en een ‘kleine groep relschoppers’ enerzijds en ‘vreedzame demonstranten en demonstraties’ anderzijds. Doel van hun pleidooi is het beter hoofd willen bieden aan het toenemend aantal demonstraties waarin volgens hen ‘de grenzen van het wettelijk toelaatbare worden opgezocht en soms overschreden’ (p. 1). In essentie spreken Van Weel en Uitermark over het onderzoeken of meer regulering van demonstraties nodig is, en hoe dit te realiseren valt binnen de al bestaande wet- en regelgeving.

In dit artikel staat centraal hoe politieagenten in Nederland de hedendaagse dynamiek rond demonstraties ervaren. Voortbouwend op Van Stekelenburg (2023) bespreek ik eerst drie recente ontwikkelingen in het demonstratielandschap. Vervolgens ga ik in op de wet- en regelgeving waarbinnen de politie opereert, en op de bevoegdheden en middelen die zij tot haar beschikking heeft bij het begeleiden van demonstraties. Daarna bespreek ik, gebaseerd op etnografisch veldwerk bestaande uit participerende observaties tijdens demonstraties en interviews met Nederlandse agenten,3 hoe zij demonstraties beleven, hoe zij hun interacties momenteel met demonstranten ervaren, en welke impact dit heeft op hun werk en welzijn. Ik focus hierbij op twee uitdagingen: (1) de interacties en relatie(s) tussen politie en demonstranten, en (2) de impact van beeldvorming en framing van de politie, met name via sociale media. Hiermee biedt dit artikel inzicht in hedendaagse uitdagingen voor de politie in het omgaan met demonstraties, waaronder mentale druk, politielegitimiteit en rechtsgevoelens.

Recente ontwikkelingen in het demonstratielandschap
Demonstreren is een fundamenteel grondrecht, essentieel voor de democratische rechtsorde. Het bevoegd gezag – de burgemeester –heeft de taak om het demonstratierecht te beschermen door vreedzame demonstraties te faciliteren. De politie voert deze taak uit door demonstraties te begeleiden en ervoor te zorgen dat deze ordelijk en veilig verlopen voor alle deelnemers. Tegelijkertijd wordt van de politie verwacht dat zij kordaat optreedt wanneer wanordelijkheden zich voordoen, om orde te handhaven dan wel te herstellen. Recentelijk concludeerde de Inspectie Justitie en Veiligheid (2025) echter dat momenteel helderheid ontbreekt wat het woord ‘faciliteren’ concreet inhoudt – specifiek welke taken daar wel en niet bij horen, en dat de uiteenlopende verwachtingen van de politie het onmogelijk maken om aan alle eisen te voldoen. In navolging van Van Stekelenburg licht ik drie recente ontwikkelingen toe die de uitvoering van politietaken
bij demonstraties in toenemende mate complexer maken. Ten eerste betreft dit de schaal waarop demonstraties zich voordoen en de capaciteit dat dit van de politie vraagt. In ‘Het nieuwe demonstreren’ (2023) schrijft Van Stekelenburg dat er wereldwijd een explosieve stijging is in het aantal demonstraties en dat ook in Nederland demonstraties drastisch zijn toegenomen, vooral vanaf 2019 (p. 14), zie ook het inspectierapport van het Ministerie van Justitie en Veiligheid dat wijst op een meer dan verdrievoudiging sinds 2015 (Inspectie Justitie en Veiligheid 2025, p. 25). Protesten zijn vaker ‘importproducten’ geworden: door digitalisering en globalisering krijgen mondiale gebeurtenissen en conflicten een lokale weerklank en mobilisatie (Van Stekelenburg 2023, p. 28). Zo worden demonstraties in Nederland geïnspireerd door demonstraties in het buitenland (bijvoorbeeld ‘Black Lives Matter’).